Ο σίδηρος είναι ένα πολύ σημαντικό ιχνοστοιχείο για την σωστή ανάπτυξη και λειτουργία των βρεφών και των παιδιών. Από πολύ παλιά είχε παρατηρηθεί ότι τα βρέφη και τα παιδιά έχουν μια ιδιαίτερη ευαισθησία στο να παρουσιάζουν σιδηροπενική αναιμία.
Ο σίδηρος αποτελεί βασικό συστατικό της αιμοσφαιρίνης που μεταφέρει οξυγόνο από τους πνεύμονες στους ιστούς, της μυοσφαιρίνης, των κυτοχρωμάτων  καθώς και σε πολλά άλλα ένζυμα του οργανισμού.
Έλλειψη σιδήρου θεωρούμε ότι έχουμε από τη στιγμή που ο σίδηρος δεν επαρκεί για την παραγωγή της αιμοσφαιρίνης. Έχουμε δυο μορφές έλλειψης σιδήρου: 1. τη σιδηροπενική αναιμία και 2. την έλλειψη σιδήρου χωρίς αναιμία. Και οι δυο μορφές θεωρούνται από τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας (WHO) αλλά και τη UNICEF ως ένα πρόβλημα με παγκόσμιες διαστάσεις.
•    Βρέφη
Είναι γεγονός ότι τα παιδιά και τα βρέφη αποτελούν μια ιδιαίτερη ευαίσθητη ομάδα για την εμφάνιση έλλειψης σιδήρου και σιδηροπενικής αναιμίας και αυτό όχι τυχαία αφού έχουν γρήγορο ρυθμό ανάπτυξης με μεγάλη αύξηση του όγκου αίματος και συνήθως ανεπαρκή πρόσληψη σιδήρου από τη δίαιτα.
Ρυθμός ανάπτυξης: Φαίνετε ότι υγιή τελειόμηνα βρέφη που οι μητέρες τους ακολουθούσαν μια ισορροπημένη διατροφή, έχουν μια σχετική αφθονία σιδήρου για τους 3-4 πρώτους μήνες της ζωής τους. Καθώς όμως ο ρυθμός ανάπτυξης του βρέφους αυξάνεται, αυτά τα αποθέματα κινητοποιούνται και χρησιμοποιούνται από τον οργανισμό. Έτσι στην ηλικία των 6 μηνών τα περισσότερα βρέφη έχουν εξαντλήσει τα αποθέματα σιδήρου που είχαν κατά τη γέννηση και καθώς το βρέφος μεγαλώνει και μέχρι να κλείσει τους 12 μήνες ο ρυθμός ανάπτυξης εξακολουθεί να είναι πολύ μεγάλος και οι απαιτήσεις σε σίδηρο σημαντικές.  Μετά το πρώτο χρόνο ζωής και καθ’ όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας οι ανάγκες σε σίδηρο είναι μικρότερες απ’ ότι της βρεφικής  αλλά παρ’ όλα αυτά εξακολουθούν να παραμένουν υψηλές.
Για να προλάβουμε την έλλειψη σιδήρου μετά τους 6 μήνες,  είναι απαραίτητη η έγκαιρη εισαγωγή στερεών και εμπλουτισμένων με σίδηρο τροφίμων, προκειμένου να  προσλαμβάνει το βρέφος τρόφιμα με σίδηρο υψηλής βιοδιαθεσιμότητας.  Η έλλειψη σιδήρου σε αυτή τη φάση  μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, καθώς το στάδιο αυτό χαρακτηρίζεται από ταχεία νοητική και κινητική ανάπτυξη.
Παρατεταμένος θηλασμός: πολλές φορές όταν ο μητρικός θηλασμός εξακολουθεί να είναι η αποκλειστική ή κυρίαρχη τροφή για το βρέφος μετά τους 6 μήνες και καθυστερείται η εισαγωγή των στερεών τροφίμων, είναι πολύ πιθανό το βρέφος να παρουσιάσει έλλειψη σιδήρου. Εάν η μητέρα επιμένει να θηλάζει αποκλειστικά το βρέφος μετά τους 6 μήνες πιθανότατα αυτό να χριάζεται συμπλήρωμα σιδήρου που λαμβάνεται πάντα μετά τη καθοδήγηση του παιδίατρου. Το να προσλαμβάνει η μητέρα συμπλήρωμα,  έχει πολύ μικρή έως ανύπαρκτη  σημασία στη περιεκτικότητα του μητρικού γάλακτος σε σίδηρο.
Καθυστερημένη ένταξη στερεών τροφίμων στο διαιτολόγιο έχει σαν αποτέλεσμα το παιδί να στερείται πλούσιες πηγές σιδήρου όπως π.χ. το κρέας.
Η υπερβολική κατανάλωση αγελαδινού γάλακτος: εάν ένα βρέφος καταναλώνει μεγάλη ποσότητα αγελαδινού γάλακτος ή εάν αυτό έχει εισαχθεί πριν τους 12 μήνες στη διατροφή του βρέφους, τότε αυξάνονται οι πιθανότητες το βρέφος να παρουσιάσει έλλειψη σιδήρου ή σιδηροπενική αναιμία. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το αγελαδινό γάλα έχει μικρότερη περιεκτικότητα σε σίδηρο από το μητρικό γάλα  ή από τα γάλατα σε σκόνη που είναι εμπλουτισμένα με σίδηρο. Επιπλέον πρέπει να σημειωθεί ότι η πρόωρη εισαγωγή του αγελαδινού γάλακτος, μπορεί να οδηγήσει σε αιμορραγίες στο γαστρεντερικό σωλήνα του παιδιού, μειώνοντας έτσι τα αποθέματα σιδήρου. Καλό θα είναι η δίαιτα των παιδιών να αποτελείται από ποικιλία τροφίμων και οι γονείς να μην δίνουν στα παιδιά μεγάλες ποσότητες αγελαδινού γάλακτος είτε ως μέσο καθησύχασης (το παιδί ησυχάζει με το μπιμπερό αλλά χορταίνει και δε τρώει το γεύμα που θα έπρεπε) , είτε προς αντικατάσταση κύριων γευμάτων που το παιδί αρνείται να φάει (δεν του αρέσει το φαγητό και για να μην μείνει νηστικό του δίνω ένα ποτήρι γάλα).
•    Παιδιά
Και στη παιδική ηλικία οι ανάγκες για σίδηρο παραμένουν υψηλές, σαφώς  μικρότερες βέβαια από αυτές της βρεφικής ηλικίας. Πολλές φορές κάποιες διαιτητικές πρακτικές μπορούν και σε αυτή τη φάση να δημιουργήσουν ελλείψεις:
Λανθασμένες αντιλήψεις για τη διατροφή. Πολλοί γονείς προσπαθούν να εφαρμόσουν στα παιδιά τους μια δίαιτα χαμηλή σε λιπαρά αποφεύγοντας έτσι να τους δίνουν συχνά κρέας και ακολουθούν ένα διαιτολόγιο πλούσιο σε φυτικά τρόφιμα και φυτικές ίνες. Αποτέλεσμα αυτού είναι αφενός το παιδί να μη προσλαμβάνει επαρκείς ποσότητες σιδήρου υψηλά βιοδιαθέσημου (δηλαδή η ποσότητα του σιδήρου που απορροφάται και χρησιμοποιείται από τον οργανισμό) , αφετέρου τη  περεταίρω επιδείνωση στην απορρόφηση του σιδήρου λόγω των φυτικών ινών. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο σίδηρος δεν απορροφάται εύκολα από τον οργανισμό και η απορρόφησή του μπορεί να μειωθεί σημαντικά από διάφορες σιδηροδεσμευτικές ουσίες της διατροφής, όπως οι φυτικές ίνες, η καζεΐνη που είναι πρωτεΐνη του γάλακτος,  ο άργιλος, οι τανίνες αλλά και κάποια συντηρητικά τροφίμων που μπορούν να μειώσουν την απορρόφηση μέχρι και 50%.
Φυτοφαγικές δίαιτες, μπορούν να οδηγήσουν σε έλλειψη σιδήρου  λόγω του αποκλεισμού του κρέατος αλλά και επειδή κάποιοι φυτοφάγοι γονείς επιλέγουν γάλα σόγιας για τα παιδιά τους, το οποίο δεν αποτελεί καλή πηγή σιδήρου. Παρ’ όλα αυτά μια φυτοφαγική δίαιτα αν είναι καλά σχεδιασμένη μπορεί να παρέχει ικανοποιητικές ποσότητες σιδήρου.
Παθολογικοί παράγοντες που μειώνουν την απορρόφηση σιδήρου από τη δίαιτα μπορεί να είναι  οι συχνές διάρροιες, η ατελής απορρόφηση των λιπών, η ελλιπής έκκριση γαστρικού οξέως που παίζει σημαντικό ρόλο στη απορρόφηση, η απώλεια αίματος  κ.α.
Παιδιά που ασχολούνται συστηματικά με τον αθλητισμό  παρουσιάζουν συχνά έλλειψη σιδήρου λόγω των αυξημένων απωλειών σιδήρου στα ούρα, τα κόπρανα και τον ιδρώτα.
Η έλλειψη σιδήρου και η σιδηροπενική αναιμία μπορεί να έχει διάφορες επιδράσεις στον οργανισμό όπως ο περιορισμός της ανάπτυξης, η επίδραση στο δέρμα, ανορεξία και δυσφαγία,  στην απορρόφηση του λίπους και της βιταμίνης Α, στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, στην αντοχή και στην επίδοση κατά την άσκηση  αλλά και στο κεντρικό νευρικό σύστημα(ευερεθιστότητα, μειωμένη ικανότητα προσοχής) και στη γνωσιακή ανάπτυξη των παιδιών και των βρεφών.
Η πρόληψη και η αντιμετώπιση της έλλειψης σιδήρου έγκειται στη κατανάλωση μιας δίαιτα πλούσιας σε σίδηρο και σε βαρύτερες περιπτώσεις με τη λήψη συμπληρώματος σιδήρου. Τροφές πλούσιες σε σίδηρο είναι το κόκκινο κρέας (κυρίως το μοσχάρι και το συκώτι και λιγότερο το χοιρινό, το αρνί και άλλα κρέατα) , οι σαρδέλες, ο τόνος, ο σολομός, ο ξιφίας, από τα φυτικά τρόφιμα τα όσπρια, οι ξηροί καρποί ( τα καρύδια, τα φιστίκια Αιγίνης, τα φουντούκια), το μπρόκολο, το σπανάκι αλλά και τα αποξηραμένα δαμάσκηνα, βερίκοκα, σταφίδες και σύκα.
Ο σίδηρος που απορροφάται και χρησιμοποιείται καλύτερα από τον οργανισμό, είναι αυτός που βρίσκεται στο κρέας, τα ψάρια και τα πουλερικά.
Η ταυτόχρονη λήψη βιταμίνης C  αυξάνει την απορρόφηση του σιδήρου κατά 20-30% και μετατρέπει τον σίδηρο σε τέτοια μορφή ώστε να μπορεί να απορροφηθεί καλύτερα.  Η απορρόφηση του σιδήρου που προέρχεται από φυτικά τρόφιμα μπορεί να αυξηθεί εάν αυτά καταναλώνονται ταυτόχρονα με βιταμίνη C και κρέας, ψάρια και πουλερικά. Έτσι για παράδειγμα η κατανάλωση κόκκινου κρέατος με όσπρια και λαχανικά αυξάνει την απορρόφηση του σιδήρου.

——————————————————————————–

Nutri – Care

Λ. Αλεξάνδρας 192β – Αμπελόκηποι

Λ. Ιασωνίδου 54β – Ελληνικό

Αρθρογράφος: Πόγκα Μαρίνα, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος